WARTOŚĆ ŻYCIA

Dobroć Boga objawia się także w wartości samego życia, me tylko życia ludzkiego, ale także wegetatywnego, co wskazywałoby na to, że poezja ta obdarzona jest „sumieniem ekologicznym”. Wszelkie rośliny i zwierzęta traktowane są tu z dobrocią, jak człowiek: „Jak Bóg dobry dla roślin, tak i dla człowieka . Dla Jachowicza sama zasada życia jest „cudem”: „cudem nasze życie , „wszędzie cudów miliony” w każdym Boskim dziele, skoro się zastanowisz, znajdziesz cadow wiele”  Przywołanie słowa „cud” (w sensie metaforycznym) wskazuje na chęc kultywowania teologicznej cnoty wiary. Piszą wszak teologowie: „Cuda, dzięki zdziwieniu, jaki wywołują, mają na celu wzbudzenie w człowieku i umocnienie wiary oraz cnót jej pokrewnych: ufności, wdzięczności, Pamięć1 o doznanych dobrodziejstwach, pokory, posłuszeństwa, bojazm Bożej i nadziei Komplet owych ukreowanych u Jachowicza cnót bez wątpienia wskazuje na chrześcijański fundament aksjologiczny. Aliści na jeszcze jeden aspekt sprawy chciałbym zwrocie uwagę. Bibliści powiadają: „Cały wszechświat stworzony ze swym ustalonym porządkiem jest „cudem” i „znakiem” […]”

BYŁO, JEST I BĘDZIE

W Stwórcy znajduje się transcendentalna podstawa bytu tego co było, jest i będzie. „Ten Pan, co stworzył słońce i ziemię” jest w „niebie”, ale także w całej naturze, jego ingerencja w świecie jest jak najbardziej pozytywna i wyraża się takimi wartościu­jącymi przymiotnikami jak: „dobry”, „łaskawy”, „miłosierny , co jest zgodne z przekazami teologii biblijnej. Przekaz biblijny jest istotny, bowiem stanowi instytucjonalne zabezpieczenie wartości, szczególnie wartości religijnych i moral­nych, pozwala też na logiczne wyprowadzenie „powinien” z, jest”, czego domaga się w swojej logice wartościowania J. Searl. W owym rozumowaniu ważne jest to, że logicznie uzasadniony wniosek, dotyczący jakiejś powinności ludzkiej, jest podwójnie implikowany: zarówno stanem faktycznym, jak i tzw. większą przesłanką czy też „regułą konstytutywną”, której charakter jest obowiązujący Owa regu a uzasadniająca prawo moralne u Jachowicza zawiera się w wartościach religijnyc Poezja Jachowicza, której stawia się zgodnie z modelem retorycznym ce doradczy”, odwołuje się przede wszystkim do intelektu odbiorcy.

PORZĄDEK WARTOŚCI

Jest to porządek wartości zrozumiały, jeśli zważyć, że uczy się dziecko nie tylko o pojedynczych wartościach, ale także o hierarchii wartości (pie­niądze znajdują się o wiele niżej w hierarchii ważności wartości). Od jakiegoś czasu zwykło się łączyć tego typu hierarchiczne usytuowanie wartości z okresem bieder- meierowskim, co wydaje się być grubym nieporozumieniem. Sytuowanie wartości religijnych i etycznych na szczycie hierarchii aksjologicznej — łatwo dowieść — ma tradycję liczącą sobie w cywilizacji śródziemnomorskiej dwa tysiące lat i więcej, jeśli zważyć jego prefigurację w najstarszych księgach Biblii (Biblia zresztą pełniła również funkcję wychowawczą). Przytoczony tekst współczesnego filozofa pols­kiego potwierdza aktualność takiego właśnie hierarchizowania, choć oczywiście spotykamy się także z innymi systemowymi ujęciami problematyki aksjologicznej. Model poezji dla dzieci osadzony w doradczej strukturze retorycznej, reprezen­towany głównie przez S. Jachowicza, uznaje Boga jako dobro najwyższe, ponieważ „wszystko od Niego pochodzi” (por. wiersz „ Od kogo wszystko? ”).

MODEL POEZJI

W modelu poezji dla dzieci zaproponowanym przez S. Jachowicza wartością najwyższą jest Bóg. „Istnieje w nas przeżycie powinności — pisze prof. ks. J. Tisch­ner, nawiązując do wyznania I. Kanta o „niebie usianym gwiazdami i o prawie moralnym istniejącym w nas”. […] Przeżycie powinności zniewala nas do czegoś. Wiąże nasze życie z jakąś wartością. Co to jest wartość? […] Etyka chrześcijańska odpowie tutaj wskazaniem na dwie podstawowe sfery wartości. Najwyższą war­tością będzie według niej Bóg i człowiek. […] Bóg jest najwyższą i absolutną wartością, która wzbudza w człowieku wszelkie zobowiązania etyczne i stanowi zobowiązanie wszelkich zobowiązań”. Tak właśnie dzieje się w wierszach S. Ja­chowicza — w jego zbiorach bajek i powiastek na pierwszym miejscu umieszczone są wiersze religijne.Rysuje się więc pewna hierarchia wartości, wedle której do najwyższych wartości należą religijne i etyczne. Taka hierarchia dostrzegalna jest też u innego autora XIX-wiecznego: uK. Hofimanowcj z Tańskich. „Rozmowy Helenki z mamą zaczynają się od duszy i Boga, a kończą się na mówieniu o pieniądzach” — zauważa J. Cieślikowski.

POCHWAŁA ŻYCIA

W wierszu Jachowicza mamy do czynienia z apelem skierowanym do świa­domości odbiorcy-dziecka (funkcja informacyjno-pouczająca: docere), do jego uczuć (funkcja estetyczna: delectare) i do woli czynienia dobra moralnego (funkcja zniewalająca: movere). Ogólnie biorąc, struktura utworu jest doradcza, ale w końcowej części wprowadzony jest element mowy pochwalnej (powołując się na Arystotelesa, powiedzielibyśmy: „mowy popisowej”), którą manifestuje glos ojca. Dodajmy, że już na początku omawianego utworu znajdujemy sformułowania należące do mowy popisowej, mianowicie pochwałę życia.Estetyczna — jakby wzorowana na pismach M. Reja — pochwała życia jest wprowadzeniem do sceny dokonywania szlachetnego czynu przez dziecięcych bohaterów literackich. Przypomnijmy, że tak właśnie piękno pojmuje też Arystoteles, twierdząc: „Pięknem jest to, co jest godne wyboru samo w sobie i jako takie zasłu­guje na pochwałę, lub to, co jest dobre, i, z tej właśnie racji przyjemne. Jeśli taka jest istota piękna, to również cnota jest pięknem, a będąc dobrem zasługuje na pochwa­łę”.W tym ujęciu wartość moralna niejako spleciona jest z wartością estetyczną.

PRZEŻYCIA WARTOŚCI

W wypowiedzi ojca znajdujemy elementy Języka wartości”: przysłówki „pięknie”, „poczciwie”, przymiotnik w funkcji epitetu „uczucie błogi e”, „dobre chłopczyska”, rzeczownik „miłość” (oznaczający określoną wartość) oraz frazeolo­giczny zwrot „rozkosz sercu sprawiacie” wyrażający głębsze przeżycie aksjotyczne. Znajdujemy tu nawet gestycznie zaprezentowane przeżycie wartości w zwrocie: „niechże was za to ojciec uściska”. Wcześniej przeżycia wartości doznają same dzieci, wszak czynowi ich towarzyszy „uczucie błogie”.Ojciec w wierszu Jachowicza wyraża wartości reprezentowane przez instytucję rodziny. Wartości rodzinne związane są z wartością moralną miłosierdzia sformu­łowaną przez religię chrześcijańską, wyrażonym wcześniej imperatywem. „Bóg kazał wspomóc biednego”. Pozytywne wartościowanie moralnego czynu dzieci wynika wprost z etycznej „przesłanki wartościującej większej” i jest „wartościu­jącym wnioskiem”, odnoszącym się do wcześniej opisanej w wierszu sytuacji.

WARTOŚĆ MORALNA

W poezji dydaktycznej dla dzieci sądy wartościujące wygłaszają zwykłe dorośli: rodzice, kapłan, nauczyciel, poeta, reprezentujący określone instytucje. W roli osoby wygłaszającej sądy war­tościujące występuje też dziecko, prezentujące wówczas autodydaktyzm. W lite­raturze nawiązującej strukturalnie do typu doradczego wypowiedzi retorycznej, np. w wierszach S. Jachowicza, znajdujemy liczne przykłady instytucjonalnego pojmo­wania wartości. Przykładem może być przypowiastka tego autora pt. „ Chora owieczka’’. Dwóch braci w drodze do domu znajduje chore jagnię. Niosąjagnię do domu. Jednak czyn motywowany jest odwołaniem się do wartości moralnych, na straży których stoi religia. Wartość moralna miłosierdzia, godna spełnienia na mocy nakazu religijnego, artykułowana tu jest przez dziecko (co można uznać za przykład dziecięcego autodydaktyzmu), ale także przez ojca, który po powrocie chłopców do domu wyraża radość z dobrego czynu synów.

ARTYKULACJA WARTOŚCI

Artykulacja wartości z użyciem fikcji literackiej może odbywać się w porządku fabularnym (linearnym) od stanu aksjologicznej obojętności do stanu aksjologicznej aktywności, a także — od stanu prezentowania negatywnych wartości (negatu wartości) do stanu wartości w sensie pozytywnym. Analiza logiczna Johna R. Searla dotycząca „modelu sposobu, w jaki twierdzenia wartościujące odnoszą się do opisowych”, ujawnia, że każdy indywidualny przypadek powinności będzie zawsze implikowany przez „przesłankę większą wartościującą”, przy czym owa większa przesłanka wartościująca ma zwykle charakter „instytucjonalny”. Wartość, jeśli ma być realizowana przez człowieka, ujmowana jest często normatywnie. Wedle zasady prezentowanej przez wartość człowiek w sposób właściwy wartościuje fakty i kieruje swoim postępowaniem. Literatura dydaktyczna, pełniąc perswazyjną funkcję, odwołuje się do instytu­cjonalnych fundamentów wartości, a nawet do samych instytucji strzegących wartości, jak religia, rodzina, obyczaj, ideologia itp.

IDEA UTWORU

Analogicznie do wypowiedzi retorycznej należałoby określić przedmiot „komu­nikatu literackiego” w dziedzinie literatury dydaktycznej. Wartości ujmujemy jako idee, z którymi utwór powiązany jest tematycznie. „Idea może być traktowana jako wykładnik autorskiej postawy wobec tej sfery rzeczywistości, do której utwór nawiązuje poprzez swój temat. Występuje w dwojakiej postaci: bądź jako pro­blem, bądź jako t e n d e n c j a”.Kontekstem dla wyartykułowanych w poezji dla dzieci idei mogą być zarówno utwory literackie, jak i teksty filozoficzne, religijne (teologiczne), eseistyczne, publicystyczne.Gdy ideą utworu jest wartość, np. wartość moralna, pojawia się niezwykle ważny problem „powinnościowy”. Już sama ontyczna natura wartości, szczególnie wartości wyższych, jest powinnościowa. Wartość zawiera bądź imperatyw, bądź wezwanie do realizacji (np. nie kłam, nie zabijaj). Powinnościowy status wartości widoczny jest w sposobie przechodzenia od tego co Jest” do tego co „być powinno”. By to co Jest” prowadziło do tego co „być powinno”, musi być implikowane powinnością o charakterze szerszym, „większym”.

WYMOWA POKAZOWA

W powyższy m ujęciu wyekspo­nowane są funkcje wypowiedzi perswazyjnej. Jednak wypowiedź perswazyjna przekonuje o c z y m ś. To, o czym przekonuje wypowiedź, może być tematycznie związane ze światem, człowiekiem, ideą, wartością. Mówiąc o typie wymowy doradczej Arystoteles twierdzi, że należy przedmiotowo przygotować się do niej. Trzeba pierw dobrze przestudiować dziedzinę, której będzie dotyczyć nasza wymo­wa doradcza, by następnie kompetentnie wypowiadać się. „Na każdą mowę składają się bowiem trzy elementy: mówca, przedmiot mowy i adresat”.(podkr. moje Ż.). Przedmiot wypowiedzi powinien być wcześniej gruntownie opracowany, gdyż celem wymowy doradczej są „dobro i szczęście, a także pożytek”. Natomiast wymowa pokazowa wedle Arystotelesa dotyczy przede wszystkim wartości moralnych, takich jak: sprawiedliwość, męstwo, umiarkowanie, wspa­niałomyślność, szczodrość, uprzejmość, roztropność, mądrość, uzasadniona duma, a także ich negaty, czyli wady. Jeśli cnoty należy chwalić, a wady ganić, trzeba oczywiście wiedzieć, co jest cnotą, a co wadą (co wartością, a co antywartością zwaną niekiedy „wartością negatywną”).

« Older Entries